Amadeusz (1984)
Reżyseria: Miloš Forman.
Scenariusz: Peter Shaffer.
Zdjęcia: Miroslav Ondříček.
Scenografia: Patrizia von Brandenstein.
Kostiumy: Theodor Pistek.
Montaż: Michael Chandler, Nena Danević.
Charakteryzacja: Frantisek Cizek, Vlasta Hajkova, Paul LeBlanc .
Produkcja: The Saul Zaentz Company, AMLF
Aktorzy: Tom Hulce, F. Murray Abraham, Roy Dotrice, Simon Callow, Elizabeth Berridge, Christine Ebersole
Kraj produkcji: USA. Rok produkcji: 1984. Premiera: 6 września 1984 / październik 1986 (Polska)
Obraz ten otwiera nowy rozdział w twórczości Miloša Formana, a mianowicie cykl filmów biograficznych. Po Mozarcie przyjdzie kolej na Larry’ego Flynta, Andy’ego Kaufmana oraz Francisco Goyę. Za każdym razem Forman stara się przedstawić jednostki wyróżniające się na tle społeczności, w których działają – i łamiące ustalone w ich czasach normy zachowań. Ta nowa optyka Formana zdaje się stać w sprzeczności z jego wcześniejszymi filmami, w których skupia swą uwagę na zwykłych, często wręcz bezbarwnych postaciach. Gdyby jednak porzucić wąską definicję „autorskości”, domagającej się od twórcy nieustannego powtarzania tego samego schematu, owa zmiana tematycznych preferencji (czy raczej: ich modyfikacja, bowiem nadal chodzi o historie eksplorujące problem wolności) okaże się naturalną konsekwencją rozwoju indywidualnego języka filmowego.
Jak pisał po polskiej premierze filmu „Amadeusz” Jan Olszewski, w filmie tym „niefrasobliwość Mozarta jest ściśle związana z jego postawą »otwarcia«, z chłonnością wobec ulicznego »ducha czasów«. Dopóki jest poddany kulturze alternatywnej, dopóty jest wesoły, wolny – i trochę powierzchowny. Później zamyka się w sobie i swą wolność traci: zaczyna działać pod presją obowiązków, nakazów. Wtedy właśnie blednie, płowieje, zżera sam siebie. Ale taka jest kolej rzeczy: trzeba przetrawić wchłoniętą dawkę kultury alternatywnej, wkomponować w istniejący gmach sztuki. Tak więc dramat »zużywania się« geniusza nabiera nowego sensu. Okazuje się, że prawdziwym geniuszem jest tylko ten, kto (inaczej niż Salieri) w okresie formowania swego talentu nawiązuje kontakt z »duchem czasu«. A »duch czasu« – to kultura alternatywna. Zadanie geniusza polega na tym, by kulturę alternatywną wprowadzić w obieg kultury oficjalnej. W danym wypadku – by wprowadzić motywy plebejskie, bądź pre-romantycznej („Don Giovanni” i „Czarodziejski flet” jako zapowiedzi opery romantycznej w rodzaju „Wolnego strzelca”). Dzięki temu wzbogaceniu kultura oficjalna odzyskuje młodość i urodę; nabiera siły, bogactwa, blasku. Aż po jakimś czasie, gdzieś na ulicach, pojawi się nowa kultura alternatywna…”
Amadeus (1984)
Director: Miloš Forman.
Screenplay: Peter Shaffer.
Cinematography: Miroslav Ondříček.
Production design: Patrizia von Brandenstein.
Costumes: Theodor Pistek.
Editing: Michael Chandler, Nena Danević.
Make-up: Frantisek Cizek, Vlasta Hajkova, Paul LeBlanc.
Production: The Saul Zaentz Company, AMLF
Cast: Tom Hulce, F. Murray Abraham, Roy Dotrice, Simon Callow, Elizabeth Berridge, Christine Ebersole
Country of production: USA. Year of production: 1984. Premiere: 6 September 1984 / October 1986 (Poland)
This film marks a new chapter in Miloš Forman’s career, inaugurating a cycle of biographical films. After Mozart, Forman would turn to figures such as Larry Flynt, Andy Kaufman, and Francisco Goya. In each case, he portrays individuals who stand apart from their communities—individuals who transgress the behavioural norms of their time. This shift in focus may seem at odds with Forman’s earlier films, which often centred on ordinary, sometimes almost colourless characters. Yet, if one moves beyond a narrow notion of “authorship” that demands constant repetition of the same formula, this change in thematic emphasis—or rather its adjustment, since these films continue to explore the question of freedom—emerges as a natural development of Forman’s distinctive cinematic language. As Jan Olszewski wrote after the Polish premiere of Amadeus, in the magazine Film: “Mozart’s lightness of spirit is closely linked to his openness and his receptiveness to the street-level ‘spirit of the times.’ As long as he remains immersed in alternative culture, he is cheerful, free—and somewhat superficial. Later, he turns inward and loses this freedom, beginning to act under the pressure of duties and injunctions. It is then that he fades, grows pale, and consumes himself. Yet, this is the natural course of things: the absorbed dose of alternative culture must be processed and incorporated into the existing structure of art. In this way, the drama of the ‘wearing out’ of genius takes on a new meaning. True genius, it turns out, is found only in those who—unlike Salieri—make contact with the ‘spirit of the times’ during the formative period of their talent. And the ‘spirit of the times’ is alternative culture. The task of genius is to bring alternative culture into the sphere of official culture—in this case, to introduce plebeian or pre-Romantic elements (Don Giovanni and The Magic Flute as harbingers of Romantic opera, such as Der Freischütz). Through this enrichment, official culture regains its youth and beauty; it acquires strength, richness, and brilliance—until, in time, somewhere in the streets, a new alternative culture emerges once again.”