„40 skarbów na 40-lecie Muzeum Kinematografii” – wystawa czasowa od 29 maja 2026 r.

Muzeum Kinematografii w Łodzi obchodzi w 2026 roku jubileusz 40-lecia. Z tej okazji została przygotowana wyjątkowa wystawa „40 skarbów na 40-lecie Muzeum Kinematografii”.

Wystawa z okazji jubileuszu 40-lecia Muzeum Kinematografii jest hołdem dla twórców kina oraz dla twórców naszej kolekcji, która liczy już ponad 90 tysięcy obiektów – mówi Marzena Bomanowska, dyrektorka Muzeum. – Kolejne generacje specjalistów zatrudnionych w Muzeum budowały jego zasoby materialne. Kamery, projektory, filmy na taśmie, scenariusze, projekty scenograficzne, dokumenty produkcyjne, kostiumy i rekwizyty są w kolekcji równie ważne, co archiwa i prywatne pamiątki po artystach tworzących polskie kino. Wybór eksponatów opiera się nie na wizji kuratorskiej, ale na osobistych decyzjach osób zaproszonych do współtworzenia ekspozycji „40 skarbów na 40-lecie Muzeum Kinematografii”. To reżyserzy, aktorzy, scenografowie, operatorzy, montażyści, kompozytorzy, producenci, filmoznawcy, twórcy plakatów i muzealnicy. Poprosiliśmy ich o wyłuskanie z kolekcji jednego interesującego dla nich obiektu oraz o uzasadnienie wyboru.

Eksponaty prezentowane na wystawie są po części zakupami dokonanymi przez Muzeum Kinematografii, a po części osobistymi darami od Andrzeja Wajdy, Allana Starskiego, Krzesimira Dębskiego, Marii Rybkowskiej (żony Jana Rybkowskiego), Wandy Jakubowskiej, Piotra Dzięcioła czy Jadwigi Strzeleckiej (siostry Andrzeja Munka).

Już pierwsza wystawa „Reymont – Ziemia obiecana – Wajda”, otwarta w Muzeum 10 maja 1986 roku, zapowiadała charakter instytucji, łączącej historię filmu z żywą pamięcią jego twórców. Ekspozycja, przygotowana we współpracy z Andrzejem Wajdą, stała się symbolicznym początkiem działalności instytucji. Reżyser przekazał wówczas Muzeum kolekcję plakatów oraz pomnik Birkuta.

Przez cztery dekady Muzeum zgromadziło jeden z najcenniejszych i najbardziej różnorodnych zbiorów związanych z historią kina w Europie Środkowej. Fundamentem kolekcji był tzw. przekaz założycielski – liczący 14 tysięcy obiektów zbiór tworzony jeszcze w czasach funkcjonowania placówki w strukturach Muzeum Historii Miasta Łodzi. Dziś kolekcja obejmuje ponad 90 tysięcy muzealiów dokumentujących rozwój filmu, techniki audiowizualnej i kultury wizualnej od końca XIX wieku po współczesność.

W zbiorach znajdują się zarówno unikatowe zabytki techniki filmowej, jak i osobiste archiwa najwybitniejszych twórców polskiego kina. Szczególne miejsce zajmują latarnie magiczne, zabawki optyczne, fotoplastikon Augusta Fuhrmanna czy orchestrion Atlantic – urządzenia, które pokazują początki fascynacji ruchomym obrazem jeszcze sprzed narodzin kina. Równocześnie Muzeum przechowuje świadectwa pracy i życia takich twórców jak Jerzy Kawalerowicz, Wojciech Jerzy Has, Aleksander Ford czy Jerzy Toeplitz. Prywatne notatki, scenariusze, korespondencja i pamiątki pozwalają zajrzeć za kulisy procesu twórczego oraz historii polskiej kinematografii.

Jedną z najważniejszych części kolekcji są plakaty filmowe i programy kinowe. Muzeum posiada największy w Polsce zbiór programów filmowych oraz jedne z największych w Europie kolekcji plakatów do filmów Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Kieślowskiego i Romana Polańskiego. Ich wyjątkowość polega na międzynarodowym charakterze – obok dzieł artystów Polskiej Szkoły Plakatu znajdują się zagraniczne wersje tych samych tytułów, tworzące niezwykłą opowieść o światowej dystrybucji polskiego kina.

Integralną częścią zbiorów pozostaje historia Łodzi Filmowej. Muzeum dokumentuje działalność Wytwórni Filmów Fabularnych, Wytwórni Filmów Oświatowych, Se-Ma-Fora oraz środowiska filmowego związanego z miastem. Ważne miejsce zajmują kostiumy, rekwizyty i projekty scenograficzne, które dla publiczności są często najbardziej emocjonalnym śladem pamięci o filmach i ich bohaterach. Z kolei dział animacji – obejmujący tysiące lalek, celuloidów i scenopisów obrazkowych – przypomina o znaczeniu polskiej szkoły animacji dla światowej kultury filmowej.

Historia Muzeum Kinematografii jest nierozerwalnie związana z osobą Antoniego Szrama – historyka sztuki, konserwatora zabytków i wizjonera kultury. To właśnie on dostrzegł, że film stanowi jeden z najważniejszych elementów tożsamości Łodzi i zasługuje na trwałe miejsce w przestrzeni publicznej. Szram należał wcześniej do grona osób, które doprowadziły do uznania XIX-wiecznej architektury Łodzi za pełnoprawne dziedzictwo kulturowe miasta. Jako konserwator zabytków przyczynił się do objęcia ochroną setek obiektów przemysłowej Łodzi, a jako dyrektor Muzeum Historii Miasta Łodzi stworzył nowoczesną instytucję otwartą na debatę, sztukę i współczesną kulturę.

Powstanie Muzeum Kinematografii było naturalną konsekwencją tej wizji. Utworzony w 1977 roku Dział Kultury Filmowej i Teatralnej przekształcił się kilka lat później w samodzielne Muzeum Kinematografii, którego pierwszym dyrektorem został właśnie Antoni Szram. Kierował placówką do 2000 roku. Efekty jego pracy do dziś kształtują wyobrażenia na temat miasta jako miejsca wyjątkowego, z bogatą, niełatwą, przemysłowo-filmową przeszłością.

Dziś, po 40 latach działalności, Muzeum Kinematografii pozostaje jedną z najważniejszych instytucji filmowych w Polsce – miejscem, które nie tylko chroni dziedzictwo kina, ale także opowiada historię jego twórców. Od idei Antoniego Szrama, przez budowanie kolekcji i pamięci o Łodzi Filmowej, po współczesne spojrzenie na kino jako część wspólnego kulturowego doświadczenia.