Aparat OKO to niezwykły wynalazek Kazimierza Prószyńskiego. Na przełomie XIX i XX wieku, gdy kino stawało się rozrywką masową, Prószyński postrzegał film również jako narzędzie upowszechniania wiedzy. Jego celem było skonstruowanie taniego i łatwego w obsłudze aparatu filmowego dla amatorów, który łączyłby funkcje kamery rejestrującej ruchome obrazy oraz projektora.
Powstanie i skala produkcji aparatu OKO
Prototyp aparatu, nazwany przez wynalazcę OKO, powstał w 1912 roku. Według dostępnych źródeł wyprodukowano najprawdopodobniej około 100 egzemplarzy urządzenia, mimo że w 1935 roku wynalazek został zatwierdzony przez ministerstwo jako pomoc szkolna.
Udoskonalenia techniczne i dostępność urządzenia
Kazimierz Prószyński nieustannie wprowadzał ulepszenia do konstrukcji aparatu OKO, co wiązało się z koniecznością zmian w oprzyrządowaniu produkcyjnym. Jednocześnie konsekwentnie sprzeciwiał się podnoszeniu ceny urządzenia, dążąc do tego, aby było ono dostępne nie tylko dla elit oraz mogło być wykorzystywane w szkolnictwie.
Próby uruchomienia produkcji seryjnej
Podejmowano próby uruchomienia produkcji aparatu OKO w Stanach Zjednoczonych. Utworzono tam spółkę akcyjną, której głównym udziałowcem był Ignacy Jan Paderewski, zaprzyjaźniony z rodziną wynalazcy. Prace przerwało jednak przystąpienie Stanów Zjednoczonych do I wojny światowej w 1917 roku. Również spółka akcyjna założona w Warszawie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, działająca pod nazwą Centralnej Europejskiej Wytwórni Kinematografu Amatorskiego inż. Prószyńskiego, nie przetrwała kryzysu gospodarczego lat 1924–1925.
Znaczenie dorobku Kazimierza Prószyńskiego
Aparat OKO stanowił zwieńczenie pracy naukowej Kazimierza Prószyńskiego, docenionej m.in. przez Louisa Lumière’a. Już w 1895 roku wynalazca skonstruował pierwszy polski aparat filmowy do rejestracji i projekcji obrazu – pleograf, a następnie jego ulepszoną wersję, biopleograf (1899). Datę tę uznaje się za początek polskiej kinematografii. Prószyński odegrał również istotną rolę w rozwoju filmu dokumentalnego oraz filmu reporterskiego, a skonstruowaną przez niego ręczną kamerą wykonano pierwsze zdjęcia lotnicze podczas I wojny światowej.
Aparat OKO w zbiorach Muzeum Kinematografii w Łodzi
Aparat filmowy OKO znajdujący się w zbiorach Muzeum Kinematografii w Łodzi ma postać niewielkiego pudełka o wymiarach 27 × 19 × 11 cm. Dzięki wsparciu Narodowego Instytutu Muzeów i Ochrony Zbiorów (NIMOZ) przywrócono pełną sprawność urządzenia, które obecnie może służyć zarówno do rejestracji obrazu, jak i do projekcji filmów.
Rekonstrukcja taśmy filmowej i rozwiązań technicznych
Odtworzono również taśmę filmową zaprojektowaną przez Prószyńskiego. Składała się ona z pomniejszonych klatek filmowych o wymiarach 5 × 7 mm, ułożonych w czternastu rzędach poziomych. Pozwalało to uzyskać taśmę o długości jednego metra i szerokości 12 cm, zawierającą tyle obrazów, co 150 metrów standardowej taśmy 35 mm. Rozwiązanie to umożliwiało projekcję filmu trwającego około 20 minut i znacząco obniżało koszty użytkowania – ze 100 rubli do 1 rubla.
Pozostałe rekonstrukcje i innowacje techniczne
Pozostałe rekonstrukcje wykonano na podstawie dokumentacji patentowej. Wewnątrz aparatu zastosowano m.in. zaprojektowaną przez Prószyńskiego żarówkę projekcyjną o mocy 450 watów, poprawiającą ostrość obrazu, oraz obturator, czyli przesłonę przerywającą światło podczas projekcji. Rozwiązanie to zostało wysoko ocenione przez Akademię Nauk w Paryżu, ponieważ eliminowało problem migotania światła i drgań obrazu.
Zachowane egzemplarze aparatu OKO
Według aktualnego stanu badań, poza egzemplarzem znajdującym się w zbiorach Muzeum Kinematografii w Łodzi, w Polsce zachowały się cztery aparaty filmowe OKO, przechowywane w Muzeum Techniki oraz w Filmotece Narodowej w Warszawie. Wszystkie są jednak w różnym stopniu niekompletne. Daty ich powstania pozostają nieznane, natomiast zachowane numery seryjne na niektórych egzemplarzach mogą świadczyć o tym, że wyprodukowano więcej niż 100 aparatów.
