Sanatorium pod Klepsydrą (1973)
Reżyseria i scenariusz: Wojciech Jerzy Has
Zdjęcia: Witold Sobociński
Scenografia: Jerzy Skarżyński, Andrzej Płocki
Kostiumy: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
Muzyka: Jerzy Maksymiuk
Dźwięk: Janusz Rosół
Montaż: Janina Niedźwiecka
Charakteryzacja: Halina Ber, Anna Śmiech
Produkcja: Zespół Filmowy Silesia
Aktorzy: Jan Nowicki, Tadeusz Kondrat, Irena Orska, Halina Kowalska, Gustaw Holoubek
Rok produkcji: 1973. Premiera: 11 grudnia 1973
Ostatnie wielkie dzieło Wojciecha Jerzego Hasa, zrealizowane w atmosferze podejrzliwości ze strony władz, zostało docenione dopiero z upływem lat. „Głównym bohaterem tego filmu jest czas. Z jednej strony nieuchwytny, a z drugiej bardzo wyraźny. On przecież wszędzie daje o sobie znać, chociażby zmieniając wygląd miejsc” – mówił Wojciech Jerzy Has o swobodnej adaptacji prozy Brunona Schulza.
Józef odwiedza Sanatorium pod Klepsydrą, gdzie przed laty przebywał jego zmarły ojciec, i przenosi się do wymyślonego żydowskiego miasteczka. Wędruje w labiryncie własnej przeszłości i wspomnień – spotyka ojca oraz ukochaną Biankę, która porzuciła go dla jego najlepszego przyjaciela Rudolfa.
Po premierze film spotkał się z niezrozumieniem recenzentów i dość chłodnym przyjęciem. „Sanatorium…“ postrzegano jako nieudaną adaptację wybitnej literatury, ale także krytykowano za narzuconą przez reżysera perspektywę Holocaustu. Inaczej było za granicą. Na festiwalu filmowym w Cannes w 1973 r. produkcja zdobyła Nagrodę Specjalną Jury. Francuska prasa podkreślała, że dzieło jest „pod względem dekoracji, kostiumów, zdjęć oraz prowadzenia aktorów wielce kunsztownym […] efektem gigantycznej pracy” (François Mourin, „L’Humanité”) i doprowadza widza do „emocjonalnego szoku, który pozbawia go tchu” (Jacques Siclier, „Le Monde”). W 2014 r. film Hasa został uznany przez Martina Scorsese za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii. W 2024 r. bracia Quay stworzyli pełnometrażowy film animowany Sanatorium pod Klepsydrą, inspirowany obrazem polskiego reżysera.
The Hourglass Sanatorium (Sanatorium pod Klepsydrą, 1973)
Director and Screenplay: Wojciech Jerzy Has
Cinematography: Witold Sobociński
Production Design: Jerzy Skarżyński, Andrzej Płocki
Costume Design: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
Music: Jerzy Maksymiuk
Sound: Janusz Rosół
Editing: Janina Niedźwiecka
Make-up: Halina Ber, Anna Śmiech
Production: Film Unit Silesia
Cast: Jan Nowicki, Tadeusz Kondrat, Irena Orska, Halina Kowalska, Gustaw Holoubek
Year of Production: 1973. Premiere: 11 December 1973
Wojciech Jerzy Has’s final major work, created under the shadow of official suspicion, was only fully appreciated with the passage of time. “The main character of this film is time. On one hand, it is elusive; on the other, it is very tangible. It makes its presence felt everywhere, even by changing the appearance of places,” Has explained of his free adaptation of Bruno Schulz’s prose.
Józef visits the Sanatorium under the Hourglass, where his deceased father once stayed, and is transported to an imagined Jewish town. He wanders through the labyrinth of his own past and memories, encountering his father and his former love Bianca, who abandoned him for his best friend Rudolf.
Upon its premiere, the film met with misunderstanding and a rather lukewarm reception. The Hourglass Sanatorium was perceived as an unsuccessful adaptation of an extraordinary literary work, and some critics objected to the director’s imposed perspective on the Holocaust. Abroad, however, reception was very different. At the Cannes Film Festival in 1973, the film was awarded the Special Jury Prize. French critics praised it as “an immensely accomplished achievement in terms of sets, costumes, cinematography, and actor direction” (François Mourin, L’Humanité) and noted that it delivers “an emotional shock that takes the viewer’s breath away” (Jacques Siclier, Le Monde).
In 2014, Martin Scorsese recognized Has’s film as one of the masterpieces of Polish cinema. In 2024, the Quay Brothers created a feature-length animated film, The Hourglass Sanatorium, inspired by Has’s visionary work.