Rękopis znaleziony w Saragossie (1964)
Reżyseria: Wojciech Jerzy Has
Scenariusz: Tadeusz Kwiatkowski
Zdjęcia: Mieczysław Jahoda
Scenografia: Jerzy Skarżyński, Tadeusz Myszorek
Kostiumy: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
Muzyka: Krzysztof Penderecki
Dźwięk: Bohdan Bieńkowski
Montaż: Krystyna Komosińska
Charakteryzacja: Zbigniew Dobracki
Produkcja: Zespół Filmowy Kamera
Aktorzy: Zbigniew Cybulski, Iga Cembrzyńska, Elżbieta Czyżewska, Stanisław Igar, Gustaw Holoubek, Bogumił Kobiela
Rok produkcji: 1964. Premiera: 9 lutego 1965
Perypetie Alfonsa van Wordena, oparte na powieści XVIII-wiecznego podróżnika, pisarza i żołnierza Jana Potockiego, to z jednej strony awanturniczy obraz spod znaku płaszcza i szpady, z drugiej zaś – na poły oniryczna baśń o duchach i opętanych księżniczkach. Przede wszystkim jednak, mamy do czynienia z zachwycającą wizualnie historią, opowiedzianą za pomocą złożonej, szkatułkowej struktury narracyjnej.
„Saragossa to jakby osobliwy nowotwór, rak filmowy, który wyrósł z tkanki powieści Potockiego, lecz na zasadzie jej wynaturzenia“ – pisał Zygmunt Kałużyński w tygodniku „Panorama”. I kontynuował: „Ale czy nie wypadałoby raczej porównać ów film do perły, która też jest chorobą małża, jaki ją wydał? Bo niezależnie od swojego źródła literackiego, »Saragossa« świetnie fotografowana i w kapitalnej oprawie dekoracyjnej, mimo że udręczająca przez swoje trwanie, mimo zawodu, jaki sprawia jej aktorstwo, jest przecież widowiskiem”. Alicja Lisiecka w „Polityce” zauważyła z kolei, że Has „stworzył nowy gatunek filmowy: film literacki, który jest jednocześnie filmem masowym. Śmiem twierdzić, że nie było podobnego nigdzie na świecie”. Ta własnie oryginalność „Rękopisu…“ sprawiła, że na inspirację nim powoływali się m.in. Luis Buñuel i David Lynch. Wysoko ceni ją także Martin Scorsese, który tak mówił o dziele Hasa: „Kiedy po raz pierwszy zobaczyłem ten film, miałem wrażenie, jakbym zanurzył się w pełni nowego świata. Byłem zachwycony jego strukturą, obrazami i atmosferą – to dzieło, które za każdym razem odkrywa przed widzem coś nowego“.
The Saragossa Manuscript (Rękopis znaleziony w Saragossie, 1964)
Director: Wojciech Jerzy Has
Screenplay: Tadeusz Kwiatkowski
Cinematography: Mieczysław Jahoda
Production Design: Jerzy Skarżyński, Tadeusz Myszorek
Costume Design: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
Music: Krzysztof Penderecki
Sound: Bohdan Bieńkowski
Editing: Krystyna Komosińska
Make-up: Zbigniew Dobracki
Production: Film Unit Kamera
Cast: Zbigniew Cybulski, Iga Cembrzyńska, Elżbieta Czyżewska, Stanisław Igar, Gustaw Holoubek, Bogumił Kobiela
Year of Production: 1964. Premiere: 9 February 1965
The adventures of Alfons van Worden, based on the novel by the eighteenth-century traveller, writer, and soldier Jan Potocki, form on the one hand a swashbuckling tale in the tradition of cloak-and-sword romances, and on the other a half-oneiric fairy tale populated by ghosts and frenzied princesses. Above all, however, the film is a visually mesmerizing story, told through an intricate, nested narrative structure.
“Saragossa is like a peculiar neoplasm, a cinematic cancer that has grown out of the tissue of Potocki’s novel, though by way of its distortion,” wrote Zygmunt Kałużyński in the weekly Panorama. He continued: “Still, would it not be more fitting to compare this film to a pearl, which is also a disease of the mollusc that produces it? For regardless of its literary source, Saragossa, superbly photographed and lavishly designed, despite being taxing in its length, despite the disappointment caused by its acting, is nevertheless a spectacle.”
Alicja Lisiecka, writing in Polityka ( Politics), observed in turn that Has “created a new film genre: the literary film that is at the same time a popular film. I dare say there has never been anything like it anywhere in the world.” It is precisely this originality of The Saragossa Manuscript that led filmmakers such as Luis Buñuel and David Lynch to cite it as an inspiration. The film is also held in high regard by Martin Scorsese, who said of Has’s work: “When I first saw this film, I felt as if I had plunged into an entirely new world. I was captivated by its structure, its images, and its atmosphere—it is a work that reveals something new to the viewer every time.”