Pociąg (1959)
Reżyseria: Jerzy Kawalerowicz
Scenariusz: Jerzy Lutowski, Jerzy Kawalerowicz
Zdjęcia: Jan Laskowski
Scenografia: Ryszard Potocki
Kostiumy: Michelle Zahorska
Opracowanie muzyczne: Andrzej Trzaskowski
Dźwięk: Józef Bartczak
Montaż: Wiesława Otocka
Charakteryzacja: Teresa Tomaszewska
Produkcja: Zespół Filmowy Kadr
Aktorzy: Lucyna Winnicka, Leon Niemczyk, Teresa Szmigielówna, Zbigniew Cybulski, Helena Dąbrowska
Rok produkcji: 1959. Premiera: 6 września 1959
Nocny pociąg z Warszawy staje się scenerią do rozważań nad ludzką naturą. W jednym przedziale spotykają się: lekarz (Leon Niemczyk), który nie może się otrząsnąć po śmierci kilkunastoletniej samobójczyni na stole operacyjnym i młoda dziewczyna (Lucyna Winnicka) po rozstaniu z chłopakiem (Zbigniew Cybulski). Chłopak, niepogodzony z zerwaniem relacji, wsiada do tego samego, jadącego na Hel, składu. W czasie podróży pojawia się informacja o obecności mordercy w pociągu, przez co narasta atmosfera podejrzliwości, w finale niemal doprowadzająca do samosądu. „Ten film mówi o głodzie uczuć, niekoniecznie zresztą miłości. Dziewczyna odczuwa niedosyt życia, w mężczyźnie – pod jej wpływem – rodzi się poczucie samotności. Każdy człowiek jest w pewnym sensie z tego, co ma, i zostawia sobie jakąś furtkę, jakąś niejasną perspektywę” – tłumaczył Jerzy Kawalerowicz cytowany przez Barbarę Hollender w książce Od Wajdy do Komasy.
Pociąg jest popisem wirtuozerii realizacyjnej. W plastyce, w metodzie kadrowania bohaterów, w operowaniu światłem, w scenerii i inscenizacji Maria Kornatowska dostrzegała inspirację ekspresjonizmem. Już pierwsza scena zapada w pamięć: nieruchoma kamera pokazuje z lotu ptaka tłoczących się na peronie przechodniów, a obrazowi towarzyszy wokaliza Wandy Warskiej, oparta na utworze Moonray nowojorskiego klarnecisty jazzowego Artiego Shawa. Poza warstwą wizualną w Pociągu zachwycają wnikliwe portrety psychologiczne bohaterów oraz głębia, jaką twórca nadaje zwyczajnym, wydawałoby się, sytuacjom. W opublikowanym w „Polityce” tuż po śmierci Kawalerowicza w 2007 roku wspomnieniu Jacek Ziemek pisał: „Jeśli złączymy w jedną całość znakomity pod względem dramaturgicznym scenariusz Jerzego Lutowskiego, perfekcyjną reżyserię, hiperfunkcjonalne zdjęcia Jana Laskowskiego i po amerykańsku wyraziste kreacje Leona Niemczyka i Lucyny Winnickiej, to powstanie jakość w ówczesnym kinie polskim absolutnie nieznana”.
Night Train (Pociąg, 1959)
Director: Jerzy Kawalerowicz
Screenplay: Jerzy Lutowski, Jerzy Kawalerowicz
Cinematography: Jan Laskowski
Production Design: Ryszard Potocki
Costume Design: Michelle Zahorska
Music Supervision: Andrzej Trzaskowski
Sound: Józef Bartczak
Editing: Wiesława Otocka
Make-up: Teresa Tomaszewska
Production: Film Unit Kadr
Cast: Lucyna Winnicka, Leon Niemczyk, Teresa Szmigielówna, Zbigniew Cybulski, Helena Dąbrowska
Year of Production: 1959. Premiere: 6 September 1959
A night train departing from Warsaw becomes a setting for reflections on human nature. In one compartment meet a doctor (Leon Niemczyk), a doctor haunted by his failure to save a female teenage suicide victim who died on his operating table, and a young woman (Lucyna Winnicka) who has just broken up with her boyfriend (Zbigniew Cybulski). The young man, unable to accept the separation, boards the same train bound for Hel. During the journey, news spreads of a murderer travelling on the same train, which intensifies an atmosphere of suspicion that in the finale nearly leads to vigilante justice. “This film speaks of a hunger for emotions, not necessarily for love. The girl feels a deficiency of life; in the man—deprived of love—a sense of loneliness is born. Every person is, in a way, made of what they have – they all leave themselves some kind of escape route, some vague perspective,” explained Jerzy Kawalerowicz, quoted by Barbara Hollender in the book ‘Od Wajdy do Komasy’ (‘From Wajda to Komasa’).
Night Train is a display of directorial virtuosity. In its visual style, framing of characters, use of light, setting, and staging, Maria Kornatowska discerned inspirations drawn from Expressionism. The very first scene is unforgettable: a static, bird’s-eye shot shows crowds of passengers pressed together on a platform, accompanied by a wordless vocalise by Wanda Warska, based on Moonray by New York jazz clarinettist Artie Shaw. Beyond its visual layer, Night Train captivates with its penetrating psychological portraits and the depth the filmmaker lends to situations that might otherwise seem ordinary. In an obituary published in Polityka shortly after Kawalerowicz’s death in 2007, Jacek Ziemek wrote: “If we combine Jerzy Lutowski’s dramaturgically superb screenplay, Kawalerowicz’s perfect directorial work, Jan Laskowski’s hyper-functional cinematography, and the strikingly expressive, almost American-style performances by Leon Niemczyk and Lucyna Winnicka, we arrive at a quality entirely unknown in Polish cinema of that time.”