Nóż w wodzie

Dziennikarz (Leon Niemczyk) razem z żoną (Jolanta Umecka) zabierają na żaglówkę „młodego-gniewnego” autostopowicza (Zygmunt Malanowicz). Niewinna początkowo rywalizacja pomiędzy krańcowo różnymi mężczyznami przeradza się w niebezpieczną grę, gdzie każdy gest i każde słowo są drogą do moralnie niejednoznacznego finału.

Realizacja debiutu Romana Polańskiego była bardzo trudna. Na jachcie, obok trojga aktorów, musiała zmieścić się kilkunastoosobowa ekipa filmowa. Precyzji wymagało i ustawienie oświetlenia, i manewrowanie nie tylko główną łodzią, ale też drugą, gdzie znajdował się agregat prądotwórczy. Do tego trzeba dodać zmienność pogody, trudne relacje między reżyserem a aktorką oraz… weekendowe imprezy ekipy (jedna z kamer zatonęła).

Film ukazał się w kinach w atmosferze skandalu, bez oficjalnej premiery. Zgodnie krytykowali go aparatczycy i większość recenzentów – za kosmopolityzm, za brak skonfrontowania bohaterów ze społeczeństwem, za to, że reżyser nie ma dyplomu ukończenia Szkoły Filmowej. Międzynarodowe powodzenie filmu, którego pierwszą oznaką była nagroda FIPRESCI na festiwalu filmowym w Wenecji, przyjęto z niedowierzaniem. „Sukces odniesiony za granicą wziął się z atrakcyjności tematu, wpisanych w film uniwersalnych treści i mistrzowskiej reżyserii dramatu rozegranego między trzema osobami w pejzażu mazurskich jezior” – oceniał Jan Słodowski w Leksykonie polskich filmów fabularnych. Miarą tego sukcesu była nominacja do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego – pierwsza zarówno dla Romana Polańskiego, jak i dla peerelowskiej kinematografii . „Przyjeżdżając do Los Angeles nie miałem najmniejszej nadziei, ale przed uroczystością tyle pisano o »Nożu w wodzie«, a ludzie z branży przejawiali taki entuzjazm, że dałem ponieść się marzeniom” – pisał reżyser w autobiografii Roman. Ostatecznie Nagrodę

Amerykańskiej Akademii Filmowej otrzymało Osiem i pół Federico Felliniego, a Polański uznał werdykt za sprawiedliwy.

Pociąg jest popisem wirtuozerii realizacyjnej. W plastyce, w metodzie kadrowania bohaterów, w operowaniu światłem, w scenerii i inscenizacji Maria Kornatowska dostrzegała inspirację ekspresjonizmem. Już pierwsza scena zapada w pamięć: nieruchoma kamera pokazuje z lotu ptaka tłoczących się na peronie przechodniów, a obrazowi towarzyszy wokaliza Wandy Warskiej, oparta na utworze Moonray nowojorskiego klarnecisty jazzowego Artiego Shawa. Poza warstwą wizualną w Pociągu zachwycają wnikliwe portrety psychologiczne bohaterów oraz głębia, jaką twórca nadaje zwyczajnym, wydawałoby się, sytuacjom. W opublikowanym w „Polityce” tuż po śmierci Kawalerowicza w 2007 roku wspomnieniu Jacek Ziemek pisał: „Jeśli złączymy w jedną całość znakomity pod względem dramaturgicznym scenariusz Jerzego Lutowskiego, perfekcyjną reżyserię, hiperfunkcjonalne zdjęcia Jana Laskowskiego i po amerykańsku wyraziste kreacje Leona Niemczyka i Lucyny Winnickiej, to powstanie jakość w ówczesnym kinie polskim absolutnie nieznana”.