Orchestrion Atlantic, znajdujący się w zbiorach Muzeum Kinematografii w Łodzi, datowany jest na około 1901–1908.
Czym jest orchestrion
Orchestrion to automatyczny instrument muzyczny złożony z zespołu połączonych mechanicznie instrumentów, których brzmienie naśladuje orkiestrę. W Polsce instrument ten określano również mianem „orkiestronu”, „orkiestrionu” lub po prostu „automatu muzycznego”.
Rozwój orchestrionów w Europie
Pierwsze orchestriony powstały na przełomie XVIII i XIX wieku. Początkowo stanowiły rozrywkę przeznaczoną głównie dla elit, natomiast ich szersze upowszechnienie nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku wraz z rozwojem technologii mechanicznych.
Zasada działania instrumentu
W wersji tradycyjnej orchestrion napędzany był ciężarkiem zawieszonym na linie, tzw. windą ciężarową, lub naciągniętą sprężyną. W późniejszych konstrukcjach stosowano również napęd elektryczny. Utwory muzyczne zapisywano na cylindrach, dużych metalowych płytach lub na długich, dziurkowanych arkuszach grubego papieru. Wypustki lub otwory w nośniku uruchamiały mechanizmy odpowiedzialne m.in. za poruszanie strun, uderzanie młoteczkami oraz przepływ powietrza przez piszczałki.
Zastosowanie orchestrionów w przestrzeni publicznej
Orchestriony reklamowano jako atrakcyjne urozmaicenie przestrzeni lokali publicznych, takich jak restauracje, kawiarnie, cukiernie czy hole hotelowe. W materiałach promocyjnych podkreślano możliwość zastąpienia nimi zespołów muzycznych, co wiązało się z oszczędnościami dla właścicieli lokali. Sporadycznie instrumenty te pojawiały się również w prywatnych mieszkaniach.
Orchestriony na ziemiach polskich
Na ziemiach polskich w okresie zaborów melodie odtwarzane przez automaty muzyczne bywały wykorzystywane jako forma manifestacji uczuć patriotycznych. Spotykało się to z niechęcią władz zaborczych, szczególnie Cesarstwa Niemieckiego. Najczęściej jednak orchestriony pełniły funkcję rozrywkową i służyły przyciąganiu klientów do lokali.
Pochodzenie orchestrionu Atlantic
Szczególnym ośrodkiem przemysłu automatów muzycznych był Lipsk, gdzie działało wiele zakładów produkujących tego typu urządzenia. Tam najprawdopodobniej powstał orchestrion Atlantic ze zbiorów Muzeum Kinematografii w Łodzi. Instrument napędzany jest windą ciężarową, a nośnikiem dźwięku jest metalowy cylinder.
Finansowanie projektu
Projekt został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury oraz ze środków Urzędu Miasta Łodzi.
