Człowiek z marmuru (1976)
Reżyseria: Andrzej Wajda
Scenariusz: Aleksander Ścibor-Rylski
Zdjęcia: Edward Kłosiński
Scenografia: Allan Starski
Kostiumy: Lidia Rzeszewska, Wiesława Konopelska
Muzyka: Andrzej Korzyński
Dźwięk: Piotr Zawadzki
Montaż: Halina Prugar
Charakteryzacja: Anna Adamek
Produkcja: Zespół Filmowy X
Aktorzy: Jerzy Radziwiłowicz, Krystyna Janda, Tadeusz Łomnicki, Jacek Łomnicki, Michał Tarkowski
Rok produkcji: 1976. Premiera: 25 lutego 1977
Jeden z najważniejszych filmów kina moralnego niepokoju. Agnieszka – dyplomantka szkoły filmowej (debiutująca na ekranie Krystyna Janda) – przekonuje redaktora z telewizji o potrzebie powstania filmu o Mateuszu Birkucie (Jerzy Radziwiłłowicz), przed laty przodowniku pracy, którego błyskotliwa kariera skończyła się niespodziewanie w czasach stalinowskich. Dostaje taśmę, niezbędny sprzęt i rozpoczyna prywatne śledztwo, by ustalić losy Birkuta.
Wajda przystąpił do realizacji Człowieka z marmuru w 1976 roku, ale pomysł na film próbował przeforsować już wiele lat wcześniej. Dopiero niezwykły sukces Ziemi obiecanej oraz przyzwolenie ze strony władz pozwoliły reżyserowi na rozpoczęcie i ukończenie zdjęć. W efekcie ze stanowiskiem ministra kultury pożegnał się Józef Tejchma – film okazał się bowiem wyjątkowo ostrym oskarżeniem systemu politycznego, na którym oparty był PRL.
Po latach pisał Krzysztof Kłopotowski na łamach „Nowego Napisu”: „Wajda obrócił przeciw komunistom ich własną propagandę. Marksizm głosił walkę z wyzyskiem robotników przez kapitalistów, więc film pokazał, jak wygląda wyzysk w realnym socjalizmie”. Nic więc dziwnego, że „Człowieka z marmuru“ można było oglądać jedynie w nielicznych kinach, tytuł nie trafiał do repertuarów publikowanych w gazetach, w których z kolei ukazywały się jedynie negatywne recenzje. Film pominięto także w werdykcie jury Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku; dziennikarze wręczyli Wajdzie na schodach swą własną, symboliczną nagrodę – w kształcie cegły. Dzięki francuskiemu dystrybutorowi w 1978 r. film został wyświetlony poza konkursem na festiwalu filmowym w Cannes, został uhonorowany nagrodą FIPRESCI. Złotą Palmę otrzyma Wajda trzy lata później, za „Człowieka z żelaza”.
Man of Marble (Człowiek z marmuru, 1976)
Director: Andrzej Wajda
Screenplay: Aleksander Ścibor-Rylski
Cinematography: Edward Kłosiński
Production Design: Allan Starski
Costume Design: Lidia Rzeszewska, Wiesława Konopelska
Music: Andrzej Korzyński
Sound: Piotr Zawadzki
Editing: Halina Prugar
Make-up: Anna Adamek
Production: Film Unit X
Cast: Jerzy Radziwiłowicz, Krystyna Janda, Tadeusz Łomnicki, Jacek Łomnicki, Michał Tarkowski
Year of Production: 1976. Premiere: 25 February 1977
One of the most important films of the “cinema of moral anxiety,” Man of Marble follows Agnieszka (Krystyna Janda, making her screen debut), a film school graduate, who convinces a television editor of the need to make a film about Mateusz Birkut (Jerzy Radziwiłowicz), a model worker whose brilliant career ended abruptly during the Stalinist era. Equipped with film stock and essential equipment, she embarks on a private investigation to trace the life of Birkut – a once famous man.
Wajda began work on Man of Marble in 1976, although he had been trying to push the idea for the film for many years earlier. Only the extraordinary success of The Promised Land, together with the authorities’ approval, made it possible for the director to begin and complete filming. The film proved so politically charged that the then Minister of Culture, Józef Tejchma, was forced to resign for having allowed it to be made; Man of Marble became a scathing critique of the political system underpinning the Polish People’s Republic.
Years later, Krzysztof Kłopotowski wrote in Nowy Napis (New Writing): “Wajda turned the Communists’ own propaganda against them. Marxism preached the fight against worker exploitation by capitalists, so the film revealed what exploitation looked like under real socialism.” It is therefore unsurprising that the film was screened in only a few cinemas, absent from published programming guides, which only featured negative reviews. The jury at the Gdańsk Polish Film Festival ‘overlooked’ the film; journalists instead presented Wajda with a symbolic brick on the steps outside the main hall. In 1978, thanks to a French distributor, the film was screened out of competition at the Cannes Film Festival, where it received the FIPRESCI Award. Wajda would later win the Palme d’Or three years later for Man of Iron (Człowiek z żelaza).